gmina irządze
Irządze – wieś w Polsce, położona w regionie Progu Lelowskiego, w województwie śląskim, w powiecie zawierciańskim, w gminie Irządze.
Miejscowość jest siedzibą gminy Irządze oraz parafii rzymskokatolickiej pw. św. Wacława, należącej do dekanatu lelowskiego, diecezji kieleckiej.
W okolicach wsi bierze swój początek rzeka Białka, dopływ Pilicy.
Pochodzenie nazwy jest niejasne. Witold Doroszewski łączył jej powstanie ze staropolską nazwą ptaka jerzyka – irz, irzyk. Tradycyjnie wywodzono nazwę od słów: „jej rządze”, określających rządy kobiety czy też jej majątek, co wiązano z przekazami jakoby wieś miała być uposażeniem żon książąt polskich: Dąbrówki (Dobrawa Przemyślidka), Ryksy i innych.
Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1220 roku, z dokumentu biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża, w którym miejscowość wymieniona jest w formie Irzandze.
Nazwę miejscowości w zlatynizowanej formie Irzandz wymienia w latach (1470–1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis.
Według przekazów dzięki żonie Mieszka I, Dobrawie (Dąbrówka) został wzniesiony kościół pod wezwaniem św. Wacława (stan obecny z XIII-wieku, częściowo spalony podczas potopu szwedzkiego). Został odbudowany w XVII wieku.
Od ok. XIV do XIX w. Irządze (Dolne, Górne) administracyjnie należały do powiatu lelowskiego, potem do powiatu włoszczowskiego.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa częstochowskiego.
